احراز هویت دو مرحله ای چیست و برای سایت شما کدام روش‌اش مناسب است؟

احراز هویت دو مرحله ای یعنی سایت برای ورود دو چیز مستقل از کاربر بخواهد؛ مثلاً چیزی که می‌داند (رمز) و چیزی که دارد (گوشی). اگر یکی لو برود، دیگری هنوز در را بسته نگه می‌دارد. همه‌ی روش‌ها یک‌اندازه محکم نیستند: پیامک ساده‌ترین است، اپ احراز هویت بهتر است و کلید سخت‌افزاری قوی‌ترین. این صفحه فرق‌ها و زمان مناسب برای هر کدام را نشان می‌دهد.

بروزرسانی: زمان مطالعه حدود ۱۱ دقیقه نوشته‌ی تیم فنی فینگت

احراز هویت دو مرحله ای چیست؟ جواب کوتاه

احراز هویت دو مرحله ای یعنی ورود با دو دلیل جدا از هم. مرحله‌ی اول معمولاً رمز عبور یا شماره‌ی موبایل است و مرحله‌ی دوم چیزی است که فقط صاحب حساب باید داشته باشد، مثل گوشی او. کسی که فقط رمز را دزدیده نمی‌تواند وارد شود، چون عامل دوم را ندارد.

در فارسی گاهی از «تایید دو مرحله ای» یا «ورود دو مرحله‌ای» هم استفاده می‌شود و در انگلیسی 2FA یا MFA می‌گویند. در عمل یک معنا دارند؛ ولی دقیق‌تر بگوییم، 2FA یعنی دو عامل از دو گروه متفاوت و دو مرحله‌ی پشت‌سرهم لزوماً این را نمی‌رساند.

چرا «دو رمز» دو عامل حساب نمی‌شود؟

اگر سایت یک رمز بخواهد و بعد یک «سؤال امنیتی» (نام مادر، شهر تولد)، هر دو چیزی است که کاربر «می‌داند» و مهاجمی که اطلاعات شخصی را پیدا کرده یا فریب داده، هر دو را دارد. عامل دوم باید از گروه دیگری باشد؛ مثلاً از چیزی که کاربر «دارد» یا «هست». این اصل ساده‌ترین راه تشخیص 2FA واقعی از ظاهرسازی است.

2FA حساب را از لو رفتن رمز نجات می‌دهد، ولی هیچ روشی هک‌ناپذیر نیست. کاربری که کد را به مهاجم بگوید یا تأیید را بی‌دقت بزند، باز هم ضرر می‌بیند.

سه نوع عامل؛ چیزی که می‌دانید، دارید یا هستید

هر روش ورود را می‌شود در یکی از سه گروه گذاشت. 2FA زمانی کار می‌کند که دو عامل از دو گروه متفاوت باشند.

چیزی که می‌دانید

رمز عبور، پین یا الگو. ارزان و آسان است، ولی لو رفتن، فراموشی و حدس زدن دارد. اگر کسی رمز را بداند، از هر جا می‌تواند استفاده کند.

چیزی که دارید

گوشی، سیم‌کارت، اپ تولید کد یا کلید سخت‌افزاری. مهاجم باید به‌صورت فیزیکی یا از راه دور آن را تصاحب کند یا کاربر را فریب بدهد.

چیزی که هستید

اثر انگشت یا چهره. روی خود دستگاه بررسی می‌شود و نباید برای هر سایت جداگانه ذخیره یا فرستاده شود؛ در فینگت هم اثر انگشت فقط توسط سیستم‌عامل گوشی بررسی می‌شود و چیزی از آن به سرور نمی‌رسد.

چیزی که هیچ‌کدام نیست

مکان یا شبکه‌ی معمول کاربر. این‌ها کمک‌کننده‌اند (مثلاً برای هشدار ورود مشکوک) ولی عامل مستقل حساب نمی‌شوند.

برای سایت شما این یعنی: رمز به‌تنهایی عامل دانستن است؛ هر چیزی که «دانستن» دیگری اضافه کند کمک چندانی نمی‌کند. چیزی که از جنس داشتن باشد ارزش واقعی دارد.

مقایسه‌ی روش‌های تایید دو مرحله ای؛ پیامک، اپ، تأیید روی گوشی، کلید

چهار روش اصلی را از چند نگاه کنار هم می‌گذاریم. «مقاومت در برابر فیشینگ» یعنی اگر کاربر در سایت جعلی وارد شود، چقدر مهاجم می‌تواند از آن استفاده کند.

معیارکد پیامکیاپ تولید کد (TOTP)تأیید روی گوشی (Push)کلید سخت‌افزاری
چطور کار می‌کندکدی با پیامک می‌رسداپ هر ۳۰ ثانیه کدی می‌سازداعلان روی گوشی، کاربر «بله» می‌زنددستگاه کوچک USB یا NFC؛ لمس می‌شود
سهولت برای کاربربسیار آسانمتوسط؛ نصب و اسکن اولیهآسانمتوسط؛ خرید و همراه داشتن
هزینه برای سایتپیامک برای هر ورودنداردندارد یا سرویس لازم استهزینه‌ی کاربر؛ سایت نیازی ندارد
به شبکه‌ی پیامک وابسته است؟بلهنه؛ بدون اینترنت هم کد می‌سازدنه؛ ولی به اینترنت گوشی وابسته استنه
خطر سیم سواپداردنداردنداردندارد
مقاومت در برابر فیشینگضعیفمتوسط؛ کد را می‌شود در سایت جعلی وارد کردمتوسط؛ تأیید بی‌دقت خطر داردقوی، چون به آدرس واقعی سایت گره می‌خورد
مناسب برایکاربر عمومی، حساب کم‌ریسکحساب‌های مهم‌تر، کاربران فنی‌تراپ‌هایی که اپ اختصاصی دارندمدیران، حساب‌های مالی، تیم‌ها

جدول را به‌عنوان نقشه بخوانید، نه رتبه‌بندی مطلق. کد پیامکی ضعیف‌تر است ولی نصب لازم ندارد و برای میلیون‌ها کاربر قابل‌فهم است. کلید سخت‌افزاری قوی است ولی از هر کاربر نمی‌توان انتظار داشت بخرد. بیشتر سایت‌ها ترکیبی می‌چینند: پیامک برای همه، اپ برای علاقه‌مندان و کلید برای مدیران. درباره‌ی نقاط ضعف پیامک در امنیت otp تفصیل داده‌ایم.

کد تایید دو مرحله ای چطور ساخته می‌شود؟ نگاهی ساده به TOTP

اپ احراز هویت (مثل Google Authenticator و مشابه‌های آزاد) وقتی کدی می‌سازد، چیزی از اینترنت نمی‌گیرد. هنگام فعال‌سازی، سایت یک رازِ مشترک (معمولاً به‌شکل QR) به اپ می‌دهد. از آن به بعد، هم سایت و هم اپ با همان راز و ساعت فعلی کدی محاسبه می‌کنند و اگر دو کد یکی بود، ورود تأیید می‌شود.

چون کد از روی ساعت محاسبه می‌شود، هر ۳۰ ثانیه عوض می‌شود و کدی که کسی دیده بعد از چند لحظه بی‌ارزش است. بزرگ‌ترین مزیتش به پیامک این است که روی سیم‌کارت و شبکه‌ی مخابراتی تکیه ندارد؛ پس حمله‌ی سیم سواپ دیگر کارساز نیست. ضعفش این است که گوشی گم‌شده بدون برنامه‌ی بازیابی کاربر را پشت در می‌گذارد.

چه چیزی را باید حین فعال‌سازی ذخیره کرد؟

  • رازِ مشترک را رمزگذاری‌شده نگه دارید؛ نه به‌صورت متن ساده در پایگاه داده.
  • کدهای بازیابی یک‌بارمصرف بسازید و فقط هش آن‌ها را ذخیره کنید.
  • بعد از اولین فعال‌سازی، از کاربر بخواهید یک کد را همان لحظه وارد کند تا مطمئن شوید اپ درست تنظیم شده است.

چطور احراز هویت دو مرحله ای را در سایت اضافه کنیم؟

اضافه کردن 2FA فقط یک فرم دوم نیست؛ طراحی کل مسیر، از فعال‌سازی تا بازیابی، مهم است. این ترتیب برای بیشتر سایت‌ها خوب جواب می‌دهد.

  1. اول اختیاری، بعد اجباری برای بخش‌های حساس

    برای همه‌ی کاربران اجباری کردنش در روز اول معمولاً مقاومت می‌سازد. بگذارید کاربر در تنظیمات فعالش کند و برای مدیر، فروشنده و عملیات مالی اجباری باشد.

  2. چند روش پیشنهاد دهید

    حداقل دو روش داشته باشید تا کاربری که پیامک نمی‌گیرد، راه دیگری داشته باشد. اگر فقط پیامک دارید، کاربر بدون آنتن بی‌دفاع می‌ماند.

  3. کد بازیابی بدهید

    هنگام فعال‌سازی، چند کد یک‌بارمصرف نشان بدهید و بخواهید جایی امن نگه دارد. بدون آن، گم شدن گوشی یعنی قفل شدن همیشگی حساب.

  4. بازیابی را سخت‌تر از ورود نکنید، ساده‌تر هم نکنید

    اگر بازیابی فقط با ایمیل یا یک سؤال ساده ممکن باشد، مهاجم از همان راه وارد می‌شود. بازیابی هم باید حداقل همان‌قدر محکم باشد که خود 2FA.

  5. دستگاه مورد اعتماد را محدود بیاد نگه دارید

    گزینه‌ی «این دستگاه را به‌یاد بسپار» راحتی می‌آورد ولی باید مدت‌دار باشد (مثلاً چند هفته) و با تغییر رمز یا هشدار ورود مشکوک باطل شود.

  6. به کاربر خبر بدهید

    وقتی عامل دوم فعال یا غیرفعال شد، یا کسی با دستگاه تازه وارد شد، اعلان بفرستید. این کار در هشدار ورود مشکوک شرح داده شده است.

چه زمانی 2fa را اجباری کنیم؟ قاعده‌ی تصمیم

اجباری کردن همه‌جا حس امنیت می‌دهد ولی ورود را کند می‌کند. این فهرست به شما کمک می‌کند ریسک را با زحمت کاربر بسنجید.

اجباری یا قویاً توصیه‌شده برای

  • حساب مدیران، پشتیبان‌ها و هر کسی که به اطلاعات همه‌ی کاربران دسترسی دارد.
  • کاربرانی که پول، کیف پول یا اطلاعات پرداخت دارند.
  • عملیات بدون برگشت: برداشت، تغییر شماره، تغییر ایمیل، تغییر آدرس بانکی.
  • ورود از دستگاه یا شبکه‌ی جدید که با الگوی معمول کاربر نمی‌خواند.

اختیاری معمولاً کافی است برای

  • سایت‌های محتوایی و وبلاگ‌ها که حساب کاربر اطلاعات حساسی ندارد.
  • فروشگاه‌های کوچک که خریدار فقط سبد و سفارش دارد؛ ولی تغییر شماره و آدرس را همچنان حساس بدانید.
  • مراحل اولیه‌ی ثبت‌نام که هنوز چیزی ارزشمند در حساب نیست.

یک رویکرد میانه هم هست: ورود را معمولی بگذارید و فقط وقتی سیستم «چیزی عجیب» ببیند (آی‌پی تازه، دستگاه تازه، درخواست تغییر شماره) عامل دوم بخواهد. این به کاربر عادی زحمت نمی‌دهد و روی لحظه‌ی خطر تمرکز دارد. بررسی بیشتر درباره‌ی لایه‌های دیگر حفاظت از حساب در امنیت حساب کاربری آمده است.

اشتباه‌هایی که اثر احراز هویت دو مرحله ای را خنثی می‌کند

بازیابی از راه ضعیف

اگر «رمز یا 2FA را فراموش کردم» فقط با یک ایمیل یا پیامک ساده کار کند، مهاجم عامل دوم را دور می‌زند. بازیابی را همان‌قدر جدی بگیرید که ورود.

خسته کردن کاربر با اعلان‌های تأیید

در تأیید روی گوشی، مهاجم ممکن است ده‌ها درخواست پشت‌سرهم بفرستد تا کاربر خسته شود و «بله» بزند. محدودیت تعداد درخواست و نمایش جزئیات (کجا، با چه دستگاهی) این خطر را کم می‌کند.

مشخص نبودن کد برای کدام کار است

اگر کد فقط عدد باشد، کاربر نمی‌داند برای چه چیزی می‌دهد. در پیام بنویسید کد برای ورود است یا تغییر شماره و نام سایت را هم بیاورید.

اعتماد بی‌پایان به دستگاه

دستگاهی که «همیشه مورد اعتماد» است، با دزدیده شدن به کلید ورود دائمی تبدیل می‌شود. مدت محدود بگذارید.

نداشتن کد بازیابی

کاربری که گوشی‌اش را گم کرده، بدون کد بازیابی مجبور می‌شود از راه پشتیبانی ثابت کند صاحب حساب است؛ و این خودش درگاهی برای فریب پشتیبان می‌شود.

فقط به یک روش تکیه کردن

اگر تنها گزینه پیامک باشد و اپراتور مشکل داشته باشد، 2FA به مانع ورود برای کاربر واقعی تبدیل می‌شود. کد تایید نمیاد نمونه‌ی این بن‌بست است.

نمونه‌ی ترکیب روش‌ها برای یک فروشگاه فرضی

سناریوی نمونه

وضعیت

فرض کنید یک فروشگاه ووکامرسی کیف پول اعتباری برای مشتریان دارد و چند کارمند با دسترسی مدیریتی. مشتری‌ها بیشتر با موبایل خرید می‌کنند و فروشگاه تا امروز فقط کد پیامکی داشته است.

سناریوی نمونه

تصمیم

برای مشتری عادی، ورود همان‌طور که هست می‌ماند، ولی هنگام تغییر شماره یا برداشت از کیف پول، تأیید دوم خواسته می‌شود. کارمندان مدیر مجبور به استفاده از اپ تولید کد می‌شوند و برای حساب مدیر اصلی یک کلید سخت‌افزاری هم تهیه می‌شود. کد بازیابی برای همه صادر می‌شود.

سناریوی نمونه

نتیجه‌ی قابل‌انتظار

کاربران عادی زحمت اضافه نمی‌بینند، ولی عملیات پرخطر دو لایه شده است. این مثال فرضی است و عددی از یک سایت واقعی نیست؛ برای سایت شما ترکیب ممکن است فرق کند.

ورود با فینگت و ایده‌ی دو عامل

ورود با فینگت یک جایگزین برای رمز و پیامک است، نه یک «افزونه‌ی 2FA» روی ورود موجود. ولی منطق دو عامل در خود آن هم دیده می‌شود: برای تأیید ورود، کاربر باید گوشی خودش را داشته باشد (چیزی که دارد) و قفل اپ را باز کند، با الگو یا اثر انگشتی که فقط سیستم‌عامل گوشی بررسی می‌کند. اپ هم هر بار که کاربر از آن بیرون برود دوباره قفل می‌شود.

این ترکیب به معنای مصونیت کامل نیست. اگر گوشی باز دست کسی بیفتد یا کاربر بی‌دقت تأیید بدهد، ورود انجام می‌شود. ولی کاربر هیچ رمز یا کدی ندارد که به مهاجم بگوید، و اپ در صورت تفاوت شبکه‌ی درخواست و تأیید هشدار می‌دهد. شرح کامل مسیر در ورود بدون رمز عبور و ورود با QR کد آمده است.

اگر برای سایتتان یک عامل ساده اما بی‌پیامک می‌خواهید، دکمه‌ی فینگت را کنار روش فعلی بگذارید. برای عملیات بسیار حساس مثل پرداخت‌های بزرگ هم هنوز بهتر است عامل جداگانه‌ای مثل اپ تولید کد یا تأیید دوباره اضافه کنید. جزئیات اتصال را در صفحه‌ی راهکارها ببینید و اپ را از صفحه‌ی دانلود نصب کنید.

واژه‌نامه‌ی کوتاه امنیت ورود

2FA / MFA
احراز هویت دو عاملی یا چندعاملی؛ یعنی ورود با دو یا چند دلیل از گروه‌های متفاوت.
TOTP
کدهای زمان‌محور و موقتی، مثلاً شش رقمی که هر ۳۰ ثانیه عوض می‌شوند.
کد بازیابی
چند کد یک‌بارمصرف که کاربر هنگام فعال‌سازی می‌گیرد و فقط وقتی گوشی را ندارد استفاده می‌کند.
کلید سخت‌افزاری
دستگاه کوچکی (مثلاً با استاندارد FIDO2) که ورود را به آدرس واقعی سایت گره می‌زند و در برابر فیشینگ مقاوم است.
فیشینگ
فریب کاربر با صفحه یا پیام جعلی برای گرفتن رمز یا کد.
سیم سواپ
انتقال شماره‌ی کاربر به سیم‌کارت دیگر تا مهاجم پیامک‌ها را بگیرد.

پرسش‌های متداول درباره احراز هویت دو مرحله ای

احراز هویت دو مرحله ای با تایید دو مرحله ای فرق دارد؟

در عمل هر دو را برای یک چیز می‌گویند: ورود با دو دلیل جدا. نکته‌ی دقیق این است که دو عامل باید از دو گروه متفاوت باشند؛ دو رمز یا دو سؤال امنیتی، حتی در دو مرحله، دو عامل حساب نمی‌شود.

کد پیامکی هم 2fa حساب می‌شود؟

بله، اگر کنار رمز استفاده شود؛ چون گوشی عامل «داشتن» است. ولی ضعیف‌ترین نوع است، چون به سیم‌کارت و شبکه وابسته است و با فریب هم کاربر کد را می‌دهد. جزئیاتش در صفحه‌ی امنیت otp آمده است.

اپ احراز هویت بهتر از پیامک است؟

در بیشتر موارد بله: به شبکه‌ی پیامک وابسته نیست، سیم سواپ روی آن اثر ندارد و برای سایت هزینه ندارد. ولی کاربر باید آن را نصب کند و کدهای بازیابی را نگه دارد.

اگر کاربر گوشی‌اش را گم کند چه می‌شود؟

با کد بازیابی که هنگام فعال‌سازی گرفته وارد می‌شود، یا از مسیر بازیابی سایت که باید به‌اندازه‌ی ورود جدی باشد. این مسیر را قبل از اجباری کردن 2FA بسازید.

آیا باید 2fa را برای همه‌ی کاربران سایت اجباری کنم؟

معمولاً نه. برای مدیران و عملیات حساس اجباری کنید و برای بقیه اختیاری یا فقط در موقعیت مشکوک بخواهید. اجبار همگانی بدون برنامه‌ی بازیابی بیشتر کاربر را از دست می‌دهد تا امنیت اضافه کند.

کلید سخت‌افزاری برای فروشگاه کوچک لازم است؟

برای کاربران عادی نه. برای حساب مدیر یا کسی که به اطلاعات پرداخت و همه‌ی مشتریان دسترسی دارد، ارزش جدی دارد چون در برابر فیشینگ از بقیه‌ی روش‌ها مقاوم‌تر است.

ورود با فینگت یک روش احراز هویت دو مرحله ای است؟

آن را به‌عنوان جایگزین رمز و پیامک طراحی کرده‌ایم، نه مرحله‌ی دوم روی ورود قبلی. هرچند تأیید آن به داشتن گوشی و باز کردن قفل اپ نیاز دارد، برای عملیات خیلی حساس همچنان بهتر است یک عامل مستقل دیگر هم اضافه کنید.