نمونه: مشکل
یک سایت آموزش آنلاین فرضی میبیند بازدیدکنندهها زیاد است ولی ثبتنام کم. تیم فکر میکند محتوای دورهها قانعکننده نیست و میخواهد صفحهها را بازنویسی کند.
تجربه کاربری چیست؟ مجموعهی هر چیزی که یک نفر هنگام استفاده از سایت یا اپ شما حس میکند و تجربه میکند: پیدا کردن چیزی که میخواست، فهمیدن اینکه چه کاری بعد انجام دهد، زمان انتظار، اشتباهی که اگر کرد چطور برمیگردد و در نهایت اینکه با حس خوب یا بد از آنجا رفت. ظاهر زیبا فقط بخشی از آن است. این راهنما تعریف UX را ساده میکند، فرقش با UI را نشان میدهد، میگوید چرا تجربهی بد مستقیم به فروش از دست رفته تبدیل میشود و بدون حدس زدن و با مشاهدهی واقعی کاربر چه کارهایی را به ترتیب انجام دهید.
تجربه کاربری چیست و چرا کسبوکارها اینقدر دربارهاش حرف میزنند؟ سادهترین تعریف این است: کیفیت کل مسیری که کاربر برای رسیدن به یک هدف طی میکند. خریدار میخواهد یک کفش مناسب پیدا کند و سفارش بدهد. بیمار میخواهد نوبت بگیرد. دانشجو میخواهد کلاس را پیدا کند. هر چه این مسیر کوتاهتر، شفافتر و بیدردسرتر باشد، تجربه بهتر است.
نکتهی مهم این است که کاربر تجربه را «کل مسیر» حس میکند و نه تکتک صفحهها. صفحهی محصول زیبا فایدهای ندارد اگر پیدا کردنش سخت باشد، فرم ثبتنامش خراب شود یا پرداخت ناگهان خطا بدهد. به همین دلیل تجربه کاربری سایت از لحظهی دیدن نتیجهی جستوجوی گوگل شروع میشود و تا پیامی که بعد از خرید میگیرد ادامه دارد.
اگر پاسخ یکی از این چهار سؤال «نه» باشد، کاربر معمولاً توضیح نمیدهد؛ فقط میرود. به همین دلیل مشکلهای تجربه کاربری را باید از رفتار او دید، نه از شکایتهایش.
| موضوع | UI (رابط کاربری) | UX (تجربه کاربری) |
|---|---|---|
| چه چیزی را میسازد | ظاهر: رنگ، فونت، دکمه، فاصلهها | مسیر: ترتیب صفحهها، مراحل، متنها، پیامهای خطا |
| سؤال اصلی | چطور دیده میشود؟ | چطور کار میکند و چه حسی دارد؟ |
| نمونهی مشکل | متن خاکستری روی زمینهی روشن خوانده نمیشود | کاربر نمیداند بعد از پرداخت چه اتفاقی میافتد |
| چطور سنجیده میشود | بازبینی ظاهری و خوانایی | مشاهدهی کاربر، نرخ تکمیل مسیر، زمان انجام کار |
| نتیجهی ضعف | سایت غیرحرفهای به نظر میرسد | کاربر مسیر را رها میکند |
در گفتوگوی روزمره UX و UI را اغلب با هم میگویند و گاهی به جای هم بهکار میبرند، ولی تفاوتشان در عمل اهمیت دارد. اگر فروش پایین است و شما فقط ظاهر صفحه را عوض کنید، شاید به جای مسیر خراب فقط رنگ آن را تغییر دادهاید. رابط خوب بخشی از تجربهی خوب است، ولی تجربهی خوب با یک رابط زیبا ساخته نمیشود.
تاثیر تجربه کاربری بر فروش را با یک نگاه به قیف فروش میتوان دید. هر مرحلهای که کاربر بین ورود به سایت و تکمیل خرید طی میکند، درصدی از مردم را از دست میدهد. تجربهی بد این ریزش را بیشتر میکند و تجربهی خوب آن را کم. چون این ریزش بیصدا اتفاق میافتد، بسیاری از کسبوکارها فکر میکنند «مردم نمیخواهند بخرند» در حالی که مردم نمیتوانستند بخرند.
در نبودِ تحلیل پیچیده هم میتوانید همین فهرست را مسیر خرید خودتان دنبال کنید و هر جا خودتان مکث کردید یادداشت کنید. بیشتر مشکلهای بزرگ در همان دقیقههای اول دیده میشوند. بعضی از این نقطهها، مثل رها شدن سبد خرید و ثبتنام، جداگانه بررسی شدهاند؛ سبد خرید رهاشده و رها کردن ثبتنام دو نمونهی مرتبط هستند.
عدد دقیق اثر هر تغییر را کسی نمیداند مگر آزمون کند. وعدهی «با فلان تغییر فروش دو برابر میشود» معتبر نیست؛ برای هر سایت، مسیر و ریزش متفاوت است.
بهبود تجربه کاربری یک پروژهی یکباره نیست؛ یک چرخهی کوچک و تکرارشونده است. نیازی نیست طراح یا بودجهی بزرگ داشته باشید. این هفت مرحله را میشود با یک تیم کوچک اجرا کرد.
مثلاً «کاربر جدید بتواند در کمتر از دو دقیقه سفارش اول را ثبت کند». بدون هدف روشن، هر تغییر قابلدفاع به نظر میرسد.
با گوشی و اینترنت معمولی، نه با کامپیوتر دفتر. هر جایی که مکث یا اشتباه کردید علامت بزنید.
از چند نفر بخواهید همان کار را انجام دهند و ساکت بنشینید. نپرسید «نظرتان چیست»؛ ببینید کجا گیر میکنند. چند مشاهده معمولاً بیشتر مشکلهای بزرگ را نشان میدهد.
نرخ تکمیل هر مرحله را از تحلیل سایت بخوانید. مشاهده میگوید چرا، عدد میگوید کجا و چقدر. یکی بدون دیگری ناقص است.
بزرگترین ریزش را انتخاب کنید و فقط همان را عوض کنید. اگر پنج چیز را همزمان عوض کنید، نمیدانید کدام اثر داشت.
چند روز تا چند هفته بعد، همان مرحله را با عدد قبل مقایسه کنید. اگر بهتر نشد، تغییر را برگردانید یا فرضیهی دیگری بسازید.
سراغ بعدی بروید. تجربه کاربری با اصلاحهای کوچک و پیاپی خوب میشود، نه با بازطراحی بزرگی که بعد از شش ماه عرضه میشود.
تجربه کاربری ثبت نام معمولاً اولین نقطهی سختگیری سایت است، چون کاربر هنوز دلیل کافی برای صبر ندارد. اگر برای دیدن یا خریدن چیزی باید ایمیل بنویسد، رمز بسازد، ایمیل تأیید باز کند و کد بگیرد، بسیاری از مردم پیش از رسیدن به محصول میروند.
فینگت برای همین بخش ساخته شده است و جای بقیهی توصیههای UX نمینشیند. در ورود با فینگت، کاربر روی دکمهی ورود میزند، تأیید را روی گوشی انجام میدهد و بیرمز وارد میشود. شمارهی او یک بار هنگام ثبتنام در اپ فینگت تأیید شده، پس سایت شما برای هر کاربر نه رمزی میسازد و نه پیامکی میفرستد. این فقط یک گزینه در کنار روشهای دیگر است و برای کسی که اپ فینگت ندارد، باید راه ورود دیگری هم بماند. طراحی فرم ورود جزئیات بیشتری دربارهی چیدمان این صفحه دارد و ورود بدون رمز عبور نحوهی کار را توضیح میدهد.
در وردپرس و ووکامرس نیز دکمهی ورود با فینگت بهطور خودکار در فرم ورود ووکامرس نشان داده میشود و در جاهای دیگر با شورتکد [finget_login] یا ابزارک قابلقرار دادن است؛ در صفحهی wp-login.php وردپرس خودش نمیآید.
این سناریو برای تمرین است و به هیچ سایت واقعی اشاره نمیکند.
یک سایت آموزش آنلاین فرضی میبیند بازدیدکنندهها زیاد است ولی ثبتنام کم. تیم فکر میکند محتوای دورهها قانعکننده نیست و میخواهد صفحهها را بازنویسی کند.
پنج نفر از مخاطبان را دعوت میکنند که از صفحهی اول تا ثبتنام را بروند. چهار نفر در یک نقطه میایستند: دکمهی «شروع» به فرمی با ده فیلد میرود و بعد از آن رمز با قواعد پیچیده میخواهد. هیچکدام دربارهی محتوا مشکلی نداشتند.
فرم به نام و شماره کوتاه میشود و راه ورود سادهتری کنار آن قرار میگیرد. تیم فقط همین یک نقطه را عوض میکند و دو هفته نرخ تکمیل ثبتنام را با دو هفتهی قبل مقایسه میکند. اگر بهتر شود، سراغ نقطهی بعدی میروند؛ اگر نشد، فرضیه را کنار میگذارند.
درس نمونه این است که مشکل در جایی بود که تیم نگاه نمیکرد. بدون مشاهده، بازنویسی محتوا ماهها وقت میبرد و مشکل واقعی سر جایش میماند.
در شرکتهای بزرگ، تیمی به نام UX وجود دارد؛ ولی در یک فروشگاه یا سایت خدماتی کوچک معمولاً همین سؤال «تجربه کاربری چیست و کار چه کسی است» بیجواب میماند. جواب عملی این است که مسئولیت آن مال کسی است که به نتیجهی سایت پاسخگوست: صاحب کسبوکار یا مدیر محصول. لازم نیست طراح باشد؛ لازم است هر ماه چند ساعت بهجای کاربر بنشیند.
یک عادت ساده اما مؤثر این است که هر ماه یک «مسیر شاهد» را از اول تا آخر بروید: از جستوجوی گوگل تا دریافت پیام تأیید سفارش، با گوشی خودتان. نتیجه را سهتا یادداشت کنید: چیزی که خوب بود، چیزی که گیجکننده بود و چیزی که خراب بود. فهرست کوچک و تکرارشوندهی همین یادداشتها، در طول یک سال، بیشتر از یک بازطراحی بزرگ سایت را بهتر میکند.
همچنین مسئول تجربه باید بتواند با مشتری مستقیم حرف بزند. تماسهای پشتیبانی و پیامهای شکایت منبع مشاهدهی ارزشمندیاند: هر سؤال تکراری («کد پیگیری کجاست؟»، «چطور لغو کنم؟») نشانهی جایی از مسیر است که روشن نیست. آنها را فهرست کنید و جلوی مشکل را در خود صفحه بگیرید، نه فقط در پاسخ پشتیبان.
ظاهر مهم است ولی بدون مسیر روشن، سایت زیبا هم کاربر را از دست میدهد.
کاربر شما شبیه تیم شما نیست. نظر مدیر یا طراح جای مشاهدهی کاربر را نمیگیرد.
بخش بزرگی از کاربران ایرانی با گوشی و اینترنت نه چندان سریع میآیند. مسیر را همانطور امتحان کنید.
بازطراحی بزرگ ریسک بالایی دارد و اثر هر بخش را از هم جدا نمیکند. با اصلاحهای کوچک مرحله به مرحله جلو بروید.
اندازهی فونت، تضاد رنگ و دکمههای قابللمس برای بخشی از کاربران حیاتی است و برای بقیه هم راحتی میآورد.
بدون مقایسهی قبل و بعد، نمیدانید اصلاح مفید بود یا نه، و همان اشتباه را تکرار میکنید.
خیر. تجربه کاربری کیفیت کل مسیر کاربر از ورود تا رسیدن به هدفش است: پیدا کردن، فهمیدن، سرعت، خطاها و حس اعتماد. ظاهر بخشی از آن است، ولی مسیر و محتوا و سرعت به همان اندازه مهماند.
UI ظاهر و اجزای صفحه (رنگ، دکمه، چیدمان) است و UX کل مسیر و حس کاربر. رابط خوب بخشی از تجربهی خوب است ولی جایگزین آن نیست.
بله، چون هر مرحلهی گیجکننده یا کند، درصدی از کاربران را از دست میدهد. اما عدد دقیق اثر هر تغییر برای هر سایت متفاوت است و فقط با اندازهگیری قبل و بعد معلوم میشود؛ از وعدهی اعداد ثابت دوری کنید.
مسیر اصلی خودتان را (مثلاً از ورود تا خرید) با گوشی بروید و بعد پنج کاربر واقعی را هنگام انجام همان کار ببینید. بزرگترین گیرها را اصلاح و نتیجه را اندازهگیری کنید.
میتواند برای کاربرانی که اپ دارند ثبتنام و ورود را کوتاه کند، چون رمز و کد پیامکی لازم نیست. برای کسی که اپ ندارد باید راه دیگری هم بماند و اثر آن برای هر سایت فقط با اندازهگیری مشخص میشود.
شروع به ابزار خاصی نیاز ندارد: خود شما، چند کاربر واقعی و آمار سادهی سایت (نرخ تکمیل هر مرحله) کافی است. ابزارهای ضبط صفحه و نقشهی گرمایی بعداً کمک میکنند ولی مشاهدهی مستقیم جایشان را نمیگیرد.